ADOLAT ARXITEKTURASI:

AMIR TEMUR MODELI


 




Alfraganus universiteti rektori 

I.f.d. (PhD) dotsent A.Ismailov






Kuch qaerda?

Insoniyat tarixi shundan dalolat beradiki, kuchli davlat qurishning eng ishonchli yo‘li — bu adolatli boshqaruvdir. Bu haqiqatni Amir Temur o‘z amaliyoti bilan isbotlab bergan. Uning “Kuch – adolatdadir” degan so‘zlari shunchaki shior emas, balki butun bir davlatchilik falsafasining mazmun-mohiyatidir.

Amir Temur barpo etgan davlat oddiy harbiy qudratga emas, balki adolatga tayangan tizim edi. Unda qonun ustuvor bo‘lgan, har bir qaror adolat mezoni bilan baholangan. “Temur tuzuklari”da u shunday deydi: “Adolat bilan ish yuritdim va zulmdan saqlandim”. Bu so‘zlardan ko‘rinib turibdiki, Amir Temur uchun adolat — siyosat emas, balki tamoyil edi.

Adolat — davlatning ustuni

Bugungi zamonaviy siyosiy nazariyalar ham shu fikrni tasdiqlaydi. Masalan, John Rauls adolatni “jamiyatning birinchi fazilati” deb atagan. Demak, Amir Temur bir necha asrlar oldin ilmiy nazariya darajasiga ko‘tarilgan g‘oyani amalda qo‘llagan.

Amir Temur davlatida:

  •     

  •    hech     kim qonundan ustun bo‘lmagan     

  •    

  •    amaldorlar     faqat salohiyatiga qarab tanlangan    

  •    

  •    jazo     va mukofot adolat asosida qo‘llangan     

Bu esa davlatda ishonch va tartibni ta’minlagan.

Amir Temur modeli — zamonaviy davlat uchun namuna

Bugungi kunda ham Temur modeli o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan.

Maks Veber ta’kidlaganidek, kuchli davlat qonun va tartibga tayanadi. Amir Temur aynan shu prinsipni amalga oshirgan.

Fransis Fukuyama esa davlat kuchini uning institutlari bilan bog‘laydi. Amir Temur imperiyasida esa ana shunday kuchli institutlar mavjud bo‘lgan.

Shu ma’noda, Amir Temur modeli — bu:

  •     

  •    adolatli     davlat qurish namunasi    

  •    

  •    samarali     boshqaruv tizimi    

  •    

  •    xalq     ishonchiga asoslangan siyosat    

Adolat bor joyda — barqarorlik bor

Amir Temur davlatining kuch-qudrati tasodifiy emas edi. U adolat orqali xalq ishonchini qozondi.

Chunki adolat:

  •     

  •    ishonchni     yaratadi    

  •    

  •    ishonch     — barqarorlikni ta’minlaydi    

  •    

  •    barqarorlik     — taraqqiyotga olib boradi    

Buni bugungi zamonaviy jamiyat ham yaqqol namoyon bo‘lmoqda.

Amir Temurning adolat arxitekturasi — bu oddiy tarix emas, balki bugun uchun darsdir.

U bizga shunday xulosa beradi:

  •     

  •    davlat     adolatsiz yashay olmaydi    

  •    

  •    qonun     ustuvor bo‘lmasa, taraqqiyot bo‘lmaydi     

  •    

  •    adolat     — kuchning eng yuksak shakli.     

Bugun biz huquqiy davlat va adolatli jamiyat qurish yo‘lida ekanmiz, Amir Temur merosi biz uchun yo‘l xaritasi bo‘lib xizmat qiladi